Strona główna Polski Deutsch
wielkość tekstu:
Edukacja > Powtórka z historii
Kwestia wysiedleń w świetle informacji, dokumentów i relacji, znajdujących się w posiadaniu Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie"

Fundacja "Polsko-Niemieckie Pojednanie", w ciągu szesnastu lat swojej działalności, zgromadziła jeden z największych w kraju zbiorów archiwaliów, dotyczący pracy niewolniczej i przymusowej na rzecz Trzeciej Rzeszy oraz wysiedleń, które dotknęły obywateli polskich w okresie drugiej wojny światowej.

Dokumenty te wpływały do Fundacji, w związku z wypłatami świadczeń ze środków przekazanych Polsce przez rząd Niemiec w latach 1992-1993, następnie z niemieckiej Fundacji "Pamięć Odpowiedzialność i Przyszłość", Austriackiego Funduszu 'Pojednania, Pokoju i Współpracy", niektórych niemieckich miast i gmin oraz wielu innych programów pomocy realizowanych przez Fundację.

Dokumentacja ta obejmuje między innymi ponad milion wniosków składanych przez osoby poszkodowane, starające się w latach 1992-2006 o świadczenia finansowe z tytułu represji doznanych w czasie drugiej wojny światowej. Wnioski te zawierają zazwyczaj uszczegółowiony opis miejsca i warunków pracy, uwiarygodniony dodatkowo zeznaniami świadków i oryginałami bądź kserokopiami dokumentów, takich jak karty pracy (Arbeitskarte), książki pracy (Arbeitsbuch), legitymacje zakładowe (Ausweis, Werksausweis), książeczki ubezpieczeniowe (Quittungskarte), fotografie, korespondencja z okresu prześladowania. Są to dokumenty pochodzące z czasów represji, wydawane w okresie wojny oraz po jej zakończeniu, a także zaświadczenia wystawiane po wojnie, na podstawie przechowywanej przez różne instytucje dokumentacji. Materiały uzupełniają fotografie i inne pamiątki (np. korespondencja, zawierającą pieczątki poczty niemieckiej z okresu i miejsca represji).

Warto zwrócić także uwagę na materiały o unikalnym charakterze tworzone przez poszkodowanych zarówno w latach pracy przymusowej i niewolniczej, jak i w momencie przygotowywania wniosku. W zasobie Archiwum Fundacji znajduje się kilka tysięcy relacji i wspomnień osób, które pracowały niewolniczo lub przymusowo na rzecz Trzeciej Rzeszy w latach 1939-1945. Stanowią one doskonałe źródło do badań zarówno form terroru, warunków życia w obozach i miejscach pracy przymusowej, postaw prześladowców i prześladowanych - pozytywnych jak i negatywnych, sposobów postępowania w sytuacjach codziennych i ekstremalnych. Pozwalają odtworzyć zasięg terytorialny wysiedleń i kierunki deportacji. Stanowią cenny materiał do badań historycznych, statystycznych i socjologicznych.

Nasza dotychczasowa wiedza i doświadczenie, zdobyte w trakcie zapoznawania się ze wspomnianymi materiałami, zachęciły Fundację by, korzystając z okazji jaką jest wydania albumu "Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939-1959. Atlas ziem Polski", zamieścić w tym miejscu informację, dotyczącą największych obozów przesiedleńczych, funkcjonujących na terenach II Rzeczypospolitej w okresie drugiej wojny światowej. Na podstawie danych znajdujących się w bazie komputerowej FPNP można prześledzić główne kierunki przesiedleń, wysiedleń, deportacji, którym podlegali obywatele polscy w czasach drugiej wojny światowej. Z danych tych wynika, że większość osób, które zostały wywiezione na roboty przymusowe do Trzeciej Rzeszy lub skierowane do Generalnego Gubernatorstwa przeszła przez obozy o różnym charakterze. Były to obozy dla zakładników, obozy przejściowe lub obozy przesiedleńcze. Pobyt w tych miejscach, trwający od kilku do kilkunastu dni, stanowił pierwszy etap ich wojennej tułaczki.


Wysiedlenia na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy
(Wielkopolska i Pomorze)

W trakcje tzw. "dzikich wysiedleń", które miały miejsce we wrześniu i październiku 1939 z inicjatywy lokalnych władz niemieckich, wypędzanych z domostw umieszczano w różnego rodzaju punktach zbornych. Mogły to być kościoły, szkoły, hale fabryczne, więzienia, gdzie oczekiwano na zgromadzenie odpowiedniej liczby osób, przeznaczonych do transportu na tereny GG lub do innego obozu. Akcja ta w pierwszej kolejności objęła Wybrzeże i Wielkopolskę, a następnie całe Pomorze.

Obozy takie powstały między innymi w Bydgoszczy, Gdańsku, Gdyni, Młyniewie, Łodzi, Nowych Skalmierzycach, Poznaniu, Piastoszynie pow. Tuchola, Tczewie.
W wyniku tych działań, władze niemieckie wysiedliły do końca listopada 1939 r. 35 tys. osób (liczba ta obejmuje również osoby zbiegłe do GG z terenów włączonych do Trzeciej Rzeszy).

W późniejszym okresie wysiedlenia przybrały formę bardziej zorganizowaną. 11 listopada 1939 r. w Poznaniu powołano Specjalny Sztab dla Przesiedlania Polaków i Żydów (Sonderstab für Umsiedlung der Polen und Juden), który wkrótce zmienił nazwę na Urząd dla Przesiedlania Polaków i Żydów (Amt für Umsiedlung der Polen und Juden), a wiosną 1940 r. na Urząd Przesiedleńczy (Umwanderungsstelle) i po upływie kilku tygodni na Centralę Przesiedleńczą (Umwandererzentralstelle, w skrócie UWZ). Siedzibą tej instytucji był Poznań, a już po kilku tygodniach utworzono jej oddział w Łodzi. 15 XI 1940 r. podobna centrala powstała w Gdańsku, a potem, w miarę potrzeb państwa niemieckiego, w innych miejscach tworzono jej ekspozytury (np. w Zamościu). Urząd przesiedleńczy powstał również w 1940 r w Gdańsku, obejmował on okręg Gdańsk-Prusy Zachodnie. W 1943 r. przeniesiono go do Potulic. Następnie uległ likwidacji.

Pierwszy obóz, podległy ww. instytucjom, zorganizowano w Łodzi na przełomie 1939/1940 r., był to Centralny obóz przesiedleńczy – Durchgangslager I der Umwandererzentralstelle Posen, Dienststelle Litzmannstadt. Mieścił się on w budynkach po dawnej fabryce tkanin na ulicy Łąkowej 4. Był to największy tego rodzaju obóz na terenie Łodzi. Spełniał rolę miejsca, gdzie rejestrowano wysiedlonych, a następnie (w pierwszym okresie funkcjonowania) kierowano na tereny GG. W późniejszym okresie wysiedlonych deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy, a w 1943 r. również na tereny okupowanej Francji.
Drugi obóz podlegający Centrali Przesiedleńczej znajdował się na ulicy Żeligowskiego 41/43.

W Łodzi działało również kilka innych obozów, między innymi:

  • obóz przesiedleńczy przy ul. Kopernika 53/55,
  • obóz przesiedleńczy przy ul. Hutora 32,
  • obóz przesiedleńczy w Konstantynowie,
  • obóz dla małoletnich Polaków (Polen Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei) przy ul. Przemysłowej


Ten ostatni istniał od grudnia 1941 r. aż do wyzwolenia Łodzi. Początkowo pełnił funkcję obozu przejściowego. Wiosną 1943 r. na mocy zalecenia H. Himmlera, zaczęto umieszczać w nim dzieci, których rodzice działali w ruchu oporu. Filia tego obozu powstała w styczniu 1943 r. w Dzierżążni. Ze względu na szczególnie trudne warunki, obozy te zostały przez stronę niemiecką zaliczone kategorii obozy koncentracyjne i umieszczone na listach Federalnej Ustawy o Odszkodowaniach, zatwierdzonych przez parlament niemiecki (BEG, Bundesgesetzblatt Teil I Z1997A z 24.09.1977 r. i Bundesgesetzblatt Teil I Z5702A z 3.12.1982 r.).
Obóz w Konstantynowie istniał od stycznia 1939 r. aż do wyzwolenia. Do sierpnia 1943 r. był obozem typowo przesiedleńczym, w którym umieszczano całe rodziny przed przesiedleniem do GG lub wysłaniem na roboty do III Rzeszy.
W sierpniu 1943 r. nastąpiła reorganizacja obozu, Został przekształcony w obóz dla dzieci białoruskich, rosyjskich, ukraińskich, wywiezionych z terenów ZSRR i uznanych przez władze niemieckie za nadające się do germanizacji. Podobnie jak obóz Łódź-Przemysłowa, został uznany przez RFN w okresie od sierpnia 1943 r. za obóz koncentracyjny.
Centrali Przesiedleńczej w Gdańsku zostały podporządkowane obozy w Potulicach, Toruniu i Smukale.
Obóz w Potulicach został założony w lutym 1941 r. Do maja 1941 pełnił funkcję obozu przejściowego dla wysiedlonych mieszkańców Pomorza, których kierowano na tereny GG. Od września 1942 r. funkcjonował - wraz z podobozami w Toruniu i Smukale - jako centralny obóz przesiedleńczy i podlegał Centrali Przesiedleńczej w Gdańsku. Obóz potulicki był początkowo dysponentem siły roboczej zarówno dla zakładów przemysłowych, jak również rolnictwa z okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. Następnie na terenie obozu utworzono filie niektórych zakładów przemysłowych oraz warsztaty rzemieślnicze, a obóz potulicki zaczął pełnić funkcję obozu pracy. Przebywały w nim całe rodziny. Funkcjonował aż do wyzwolenia w styczniu 1945 r.

Wysiedlenia z Rejencji Ciechanowskiej odbywały się poprzez obóz w Działdowie (w okresie od lutego do maja 1940 r). Od maja 1940 r. obóz w Działdowie został przekształcony w wychowawczy obóz pracy (AEL), na podstawie zezwolenia Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy. W okresie od lutego do maja 1940 r. był to obóz przejściowy dla Polaków, wysiedlanych z byłego powiatu płockiego i ciechanowskiego, a także z Białostocczyzny. Do obozu kierowano również mieszkańców powiatu przasnyskiego, gdzie rozpoczęto budowę poligonu wojskowego, uprzednio wysiedlając całe wsie. W lecie 1941 r. oddział obozu przeznaczony dla wysiedleńców został zlikwidowany.

Wysiedlenia na terenach Górnego Śląska

Specyficzną grupą obozów wysiedleńczych, które były organizowane wyłącznie na terenie prowincji Oberschlesien były Polenlagry. W obozach tych panowały bardzo trudne warunki uwięzienia, a więźniów, również dzieci od 12 roku życia, zmuszano do ciężkiej pracy w zakładach przemysłowych i w rolnictwie.

Obozy Polenlager na Śląsku były przeznaczone dla rodzin polskich, które władze niemieckie uznały za element zagrażający interesom Trzeciej Rzeszy. Byli to Polacy znani ze swego antyhitlerowskiego nastawienia, rodziny działaczy na rzecz polskości Śląska oraz ci, którzy odmówili podpisania niemieckiej listy narodowościowej (Volkslisty). W obozach tych więziono bezterminowo całe rodziny. Obozy mieściły się przeważnie w starych halach fabrycznych i pozbawione były podstawowych urządzeń sanitarnych. Większość Polenlagrów znajdowała się przy południowej granicy prowincji Oberschlesien. Cztery obozy zlokalizowano na terenach, które obecnie należą do Czech. Są to Bogumił, Frysztat, Pietrowice i Beneszów.

Główne wysiedlenia na terenach Generalnego Gubernatorstwa
Zamojszczyzna (1942-1943)

Pod koniec 1942 r. władze niemieckie przystąpiły do wielkiej akcji przesiedleńczej na Zamojszczyźnie. Pierwsze, sondażowe wysiedlenia przeprowadzono już rok wcześniej. W okresie od 6 do 25 listopada 1941 r., wysiedlono mieszkanców (ok. 3 tys.) wsi położonych w powiecie zamojskim: Huszczki Dużej, Huszczki Małej, Podhuszczki, Wysokiego, Białobrzegów, Bortatycz. 12 IX 1942 r. ukazało się rozporządzenie H. Himmlera, dotyczące utworzenia na tych terenach pierwszego zwartego niemieckiego terenu osadniczego w GG. W tym celu należało usunąć miejscową ludność. W Zamościu utworzono ekspozyturę Centrali Przesiedleńczej oraz obozy w Zamościu w listopadzie 1942 r. (Zweigstelle Zamość, UWZ Lager) i Zwierzyńcu w grudniu 1942 r. (Umsiedlungslager). Umieszczano w nich ludność wysiedlaną z tych terenów. Wielu dorosłych skierowano do obozów koncentracyjnych w Oświęcimiu (KL Auschwitz) i Lublinie (KL Majdanek) oraz wywieziono na roboty do Rzeszy. Część mieszkańców niezdolnych do pracy i dzieci przesiedlono na inne tereny GG (do miejscowości w byłych powiatach siedleckim, garwolińskim, mińskim i łukowskim). W lecie 1943 r. akcję wstrzymano z powodu zdecydowanej samoobrony polskiego podziemia, ucieczek ludności oraz pogarszającej się sytuacji wojsk niemieckich na froncie wschodnim.

Wysiedlenie Warszawy

W czasie trwania Powstania Warszawskiego i po jego upadku z Warszawy oraz miejscowości podwarszawskich wysiedlono niemal całą ludność cywilną. Kierowano ją do specjalnie w tym celu utworzonych obozów. Ogromna większość wysiedlonej ludności cywilnej została skierowana przez Niemców do obozu przejściowego w Pruszkowie, nazywanego urzędowo Durchgangslager 121 (Dulag 121). Później w październiku kierowano wypędzanych do kilku mniejszych obozów w Ursusie, Piastowie, Ożarowie i we Włochach. Wypędzono wówczas 550 tysięcy osób z Warszawy oraz 100 tysięcy z miejscowości podwarszawskich. Część wywieziono do obozów koncentracyjnych, część na roboty do Trzeciej Rzeszy, część uciekła, a resztę wysiedlono na południowe tereny GG. Wysiedlenie całej ludności Warszawy i zniszczenie miasta było wydarzeniem bez precedensu. Nic podobnego nie wydarzyło się w całej Europie.


***************


Fundacja "Polsko-Niemieckie Pojednanie" wypłacała świadczenia osobom, które jako dzieci do lat 16 znalazły się w obozach przejściowych lub przesiedleńczych. Dysponujemy danymi dotyczącymi ponad 40 tys. osób, przebywających w tego typu obozach. Zgodnie z informacjami znajdującymi się w naszej bazie danych, ogromna większość przeszła przez obozy na terenach włączonych do Trzeciej Rzeszy. Z tego około 16,5 tys. osób przebywało w obozach na terenie Łodzi, około 9 tys. w Potulicach, Toruniu i Smukale, 3,3 tys. osób na terenie Poznania ("dzikie wysiedlenia"), a ok. 1,2 tys. osób w Działdowie. Około 6 tys. osób otrzymało pomoc z tytułu pobytu w obozach na terenie Zamojszczyzny, z czego 5.550 w Zamościu. Niestety dysponujemy tylko szczątkową wiedzą na temat liczby dzieci, które przeszły przez obozy dla ludności cywilnej wysiedlanej z Warszawy po upadku powstania w 1944 r. Główną przyczyną takiego stanu rzeczy jest brak dokumentów wydawanych przez władze obozowe.

Dane przedstawione powyżej, jak już wspominano, dotyczą beneficjentów Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie", którzy otrzymywali pomoc z tytułu pobytu w ww. obozach. W oparciu o dokumenty, dotyczące grupy około 40 tysięcy osób, można prześledzić losy całych rodzin, główne kierunki deportacji oraz warunki panujące w poszczególnych obozach

>/i>
Straty osobowe
Wystawa Zachować Pamięć
Wolontariat
Świadkowie hisotrii